Anasayfa | Kayıt | Giriş Hoşgeldiniz Ziyaretçi | RSS
Site menu
bookmark
Kategoriler
Genel [26]KARAÇAY MALKAR [29]Kültür [27]
İstatistikler
  • visitors by country counter
    flag counter


    Toplam girişler: 1
    Ziyaretçiler 1
    Kullanıcılar: 0

  • Kurlar
    ГТРК
    TV KARACHAY
    TV MALKAR
    Вести КБР
    Bars-El Radiyo
    KURAN
    Anasayfa » Makaleler » Kültür

    SINTI (tıkla)
    Sıntı



    Mından alda Oğarı Teberdini üsünden ayta kelib, anı atı bir zamanda Ojay kabak bolğandı (Bayçoralanı Ojaynı atı bla), deb cazğan edik. Töben Teberdini atı da - Karakul kabak (Hatulanı Karakulnu atı bla bolğandı). Karakulnu tukumun unuthanım amaltın anı üsünden cuk cazmağan edim. Cawbalanı Huseyni "Leninni bayrağı" gazetde (1965 cıl, yanvar aynı 14-sü) Töben Teberdini üsünden cazılğan mağanalı statyasın cañırtıb okudum. Ol sağatda caş jurnalist, sokmak ayıra başlağan Husey büğünñe emda barabarğan zamanlağa carawlu Töben Teberdi kabaknı birinçi kazık urğanlarını üsünden cazıb alğan tawruhlu haparın basmalağanı, ayhay da, büsürew eterçadı. Andan beri talay ilmutarih işle basmalansala da, elni atı belgili adam at bolğanın unutub, el 1868 cıl - "azatlık cıldan sora" - azatlanñan belek adamnı sotsial hallarından atalğandı deb, kertilikge kelişmegen, uşağıwsuz tamğa betden aytılınıb kelgendi. Husey ışanñılı qartladan alğan haparında bılay cazadı: "Teberdi özende burunladan beri üç el bolğandı: Kabak caşağanda, Kırılğanda emda Camağatda. Anda caşağanlanı aslamısı eminadan kırılğandıla, kalğanları da, baş alıb, birer carı ketgendile. İgi kesek cıl ötgenden sora özende dağıda üç cañı el ornalğandı - Oğarı Teberdi, Töben Teberdi, Teberdi kurort. Kesleri da, alğınñı elleni ornuna tüşmey (eminadan korkğan bolurla), alağa cuwuk cerlede ornalğandıla". Dağıda bir cazadı: "... Karakul kabak 1864 cıl kuralğandı". Oçaklanı Cutraynı haparına köre, ol cıl kubkuru 3-4 üy bolğandı, talay cıldan sora wa el, starşina saylab, kartağa tüşgendi. Azatlık alğan tawlula Töben Teberdige, emen talağa, Duwut bla enñendile. Alğı burun birinçi kazık urğanla Uçkulan blaKartcurtdan, ızı bla Hurzukdan, Cazlıkdan, Duwutdan bolğandıla. Birinçi statistika materiallada, yesawl YE.D. Felitsinni bildirgenine köre, Töben Teberdi Sıntı at bla tübeydi (1883 cıl), anı 72 üydegisinde 506 adamı bolğandı (264 erkişi bla 242 tişirıw). Karaçaynı kalğan ellerindeça bolmay, sıntıçıla barısı da karaçaylıladıla /Söz üçün, ol cıl Oğarı Teberdide 175 üydegini içinde 162-si karaçaylı, 7-si medoz üy (42 adam), 3sü kumuk (25 adam), kabartıladan 2 üyür (14 adam), tapanta abazalıladan da bir üydegi (6 adam) caşağandıla. On cıl aradan ötüb, 1893 cıl general Malamanı reviziyalı otçötunda sıntıçıla 110 üydegi (676 adam) boladıla. Bir işeksiz, üydegi sanı ullu bla gitçe halda cürügendi ol cıllada: 1880 cıl orta tergew bla har üydegi de 7-şer adam caşağan ese 1893 cıl 6-ğa tüşgendi Ullu patriarhal üyürlege çaçılışıb tebregen közüwde, ol adetdeça, cerli mallı iyeleni turmuşlarında eslenedi, amma, sıntıçılanı arasında bir allay üyürge tübemeybiz Koban oblastnı atama nını kulluğun bacarğan general Malama kecini reviziyasını otçötunda aythanına köre, Sıntını pravleniyesini mekyamı "kolaysız haldadı: anı kantselyariyası türmege uşaşdı, kağıtçı 14 cılnı taymazdan bılayını karaçaylıları bla şleydi, işi awurdu, kuda papkalanı sanı 30-ğa cetedi, alay a ala tolu işni açıklamaydıla, starşinanı buyruk kitabı cürütülmeydi... Etilirge kerekli işleni onowu tınñanı bla tınmağanı belgilenmeydi, kağıtçı (molla) onownu arab tilde cazğanı sebebli anı işin tinterge tablık bolmaydı. Anı kibik metrika kitab tozurağan tetradladan kuralıb, cazıwları da arabça boladıla. Bu kitab orus tilde cazılsa tıyınşlıdı..." Kantselyariyanı kağıtçısını cıl hakı 140 som ese, apendi wa har üy başından birişer som aladı - 110 som. Kaznağa naloğ tölew da üy başındandı: 4,5 som, asker naloğ 1 som bla 30 kapek, Uçkulandağı şkolğa - 1,5 som, camağat işlege - 3 som bla 70 kapek, sawlay da - 11 som. Elni adam sanı 331 erkişi bla 345 tişirıwdan kuraladı. Elni mürzewaşlık tükeni bolmay, elçile caşab turadıla. Cerçilikge tablık sebeb bolğan 52 desyatina ceri azlık etedi, ol sebebden malçılık ekonomikanı tamalı bolub keledi. Ol da kalğan ellege köre karıwsuz tüldü: 39969 uvak ayaklısı, 536 iynegi, 589 kısır tuwarı, 161 atı bla 194 ögüzü. Guduçuluk üçün 1891 cıl birewlen, 1892 cıl altawlan ayıblarına colukdurulğandıla. Çeget bla hayırlanñanları üçün elçile bütew karaçay kaznağa koşuladıla, El tögeregi taşdan tolu bolsa da, elçile mekyam işlewde anı bla hayırlanmaydıla. Elni katında wa burun klisanı mekyamlarında tişçirıw monahla caraşa başlağandıla: 1893 cıl alada caş emda ullayğan tişirıwlanı sanı 39 boladı (em gitçesine 13 cıl, qartına da 61 cıl). 1905 - 1907 cıllanı hıysabı bla aytsak (Abramovnu komissiyasını otçötuna köre), sıntıçılanı cılına orta tergew bla alğan hayırları malçılıkda 9657 som bolğan ese, tölewleri wa: otlaw cer satıb alıwğa 5956 som bla mürzewge da 6295 som tölegendile. Ma anı üçün aythandıla malçı karaçaylıla, "malnı hayırı-hatası", deb. Endi 20 cıldan sora hıysabha es böleyik: mülk cürütgenleni sanı 1273, inogorodniyleni, cersizleni sanı da 248, bütewley 1521 adam boladıla. Cer baylıkları da aman körünmeydi: saban ızları 95 des., talokları 659, biçenlikleri - 1809. Artık da bek mal oñuna baradı: uvak ayaklısı - 11084, tuwar malı - 3562, atı - 189, ögüzü - 420. Cerçilikde 35 desyatina nartüh bla 8 desyatina gardoş... Ötürük sanla tül esele, sıntıçılanı haysabları büğün künde mal ösdürüwde bla, eşta, "türmeli patçahha" kelişe bolmaz, adam sanı kelişse da. 1917 cıl Sıntıda 246 mülk iye bolğandı, anı cürütgenleni sanı da 1410. Kertidi, tışından kelib caşağanla da az bolmağandıla üç etib biri! Biz bılayda bilebile statistikağa aslam es böldük, okuwçulanı köbüsü anı uşatmazğa bolurla, alay a alanı bir cerge birinçi kere cıyışdırabız, aña ençi köz bla karağanla da bolurla... Duniyanı carığına teberdiçile ertderak köz açhanları sebebli, alanı içlerinden keb alçı adam çıkğandı. Söz üçün, halk folklordan belgili cigit Kanamat, Ebzelanı Aliyni ulanı, Sıntıdandı. Kanamatnı öltürsele da, anı teñlerin - Ebzelanı Kasbot bla Özden ulunu - 10 - cıllık katorğağa buyurub, Sibirge aşırğandıla. Sovet vlastnı cıllarında ullu hayırlı işleni bacarıb kelgendile: Kuwatlanı Ramazan bla Cawbalanı AliSoltan, Semenlanı Halil bla Cantotaylanı Üsuf, başhala. Elçileni eslerinde saklanadıla: el şkolnu birinçi ustazları bilimğotlanı Muhammat bla Tawşunalanı Mariyamnı atları. Bu el şkolnu direktoru bolub kelgendi noğaylı Canibeklanı AbdulHamid, anda tuwğandı anı kızı Roza (ilmuizlem institutnu direktoru kulluknu talay cılnı tolturğandı) Sıntını kabırlarında asıralğandıla: Stavropolnu ullu alimi, meditsina ilmulanı doktoru Cawbalanı Murat bla Moskvaçı tarihçi Laypanlanı Hamid. Ol kabırladadı caşlay arabızdan ketgen Bilimğotlanı Munir, gazetibizni alğınñı redaktoru. Cathan cerleri mamır bolsun, cumuşak bolsun. Alanı tuwralarından karaydı entda Sıntı kala. Andan ozsañ, başha sınla miñcıllık sınla.

    Şamanlanı İbrahim Tarihçi Alim


    Kaynak: http://www.elbrusoid.ru
    Kategori: Kültür | Ekleyen: kaçigar (10-02-10)
    Görüntüleme: 642 | Etiketler: karaçay, sıntı, malkar | Rating: 5.0/1
    Toplam yorumlar: 0
    avatar
    Giriş Formu
    Site içi arama
    ....
    Керек кенгден танытыр

    Керексизге сёлешме, онгсуз бла кюрешме

    Керекни шиндиги мийик

    Керти айтханнга айгьакъ джокъ

    Керти акъыллыгъа кёз тиймез

    Керти джылтырар, ётюрюк къалтырар

    Кертини кирит тыймаз

    Керти сёзню кезден айт

    Керти сёз кери барыр

    Керти сёзге къарыу джокъ

    Керти суу салмаз, от джандырмаз

    Кетерик кетмей, келлик келмез

    Кеси аман балта алыб чабар

    Кеси аман ёмюрюн аман бла ашырыр

    ETİKETLER
    egiz caşçıkla bayramuklanı halimat LAYPANLANI Bilal adet bashuyuk appalanı hasan kara kübür başhüyük culduzla söleşe bilsele drau katliamı bittirlanı tamara itil suuu ağa turur aşhı adam elge borçlu Bittirlanı aminat çarh oyun akbaylanı mihail küreşni colunda karaçay üy üyle kiyimle kar atala babala es comakla cırla чам хапарла 8.mart 8mart1944 çam haparla köçgünçülük hapçalnı_mammet karachay batcaev gapalau halk atacurt bayrak mussa akka batcalanı gekki kamatur balkar kafkasya bilal karaçay laypan algış ayak hasan kalamla kanatlıla karaçay hikaye anı hatıra sapar özden cır cırçı smayıl ismail semenov Alan ahmat hazar sürgün Stalin kabartay adeb karacahay goçiya aytek buşuukun jenosid kasay borlak çoma cırçı Atilla gazalanı alim bilal laypan gıpı karaçat genosit ufuk tavkul cugutur alanla kimledile curtubaev mahti bıllım chegem habaz holam curtubay curtubayev karacahaymalkar başhuyuk halimat malkar karçay bayram cumhuriyet Аланы
    Meteo
    KONYA Click for Konya, Türkiye Forecast
    Medya


    Site kodu
    Karachay

    Siteler

    Karachay

    Karachay

    karachays.com

    http://www.elbrusoid.org Карачаево-балкарский фонд Эльбрусоид(R)

    karachays.com

    AS - ALAN

    Bashuyuk

    Karachay

    Copyright Karachay © 2017